بی آبی، قصه غریبانه در سرزمین آب‌ها!

قصه پر غصه کم‌آبی در خوزستان، سرزمینی که به گواه تاریخ روزگای جلگه‌ حاصلخیزی و پر رونقی بوده، اکنون به وضعیت فلاکت بار خود رسیده است.

آرمان ملت:
تنش‌های آبی که بیش از دو دهه گریبان گیر خوزستانی ها شده، تابستان امسال با شدت زیادی در سراسر استان فرا گیر شده و به یک خطر جدی برای حیات مردم و سایر جانداران در این استان تبدیل شده است.
کم‌آبی در خوزستان یعنی استانی که رودهای بزرگی در خود جای داده حکایت غریبی است، اما با وجود سد سازی ها و طرح های انتقال آب، خشکسالی و مدیریت ناصیح آبی، این بحران به دور از انتظار نبود و به گفته عباس صدریان مدیرعامل آب و برق استان، امسال در ۶۰ ساله اخیر، خوزستان یکی از خشکسال ترین سال ها را تجربه می‌کند.

کم‌آبی، شوری و گل‌آلود بودن آب در خوزستان داستان تازه‌ای نیست، اما تابستان امسال تنش های آبی بیش از پیش حس می‌شود و عطش را به یک بحران جدی در این استان تبدیل کرده است، آنهم در سرزمینی که به گواه تاریخ روزگاری جلگه حاصلخیزی برای کشاورزی بود اما سالیان سال حقابه اش نادیده گرفته شد و مردمش به وضعیت فلاکت باری رسیده اند.

شاید باورش سخت باشد، اما در دنیای امروزی و استانی آبخیزی نظیر خوزستان، زنان و کودکان در صف پر کردن ظرف و بشکه هایشان از تانکر ایستاده و به ناچار بار بی‌مسوولیتی و مدیریت ناصیح متولیان این استان را به دوش می‌کشند؛
در حالی که در برخی مناطق آبادان و کرخه زنان باید در کنار همه دغدغه ها و خستگی ها و مسوولیت های زندگی، بشکه و قابمله های آب را از کانال های کشاورزی تا خانه حمل کنند، یا همانند سایر هم محلی هایشان در صف پر کردن آب شرب از تانکر بمانند، افراد دیگری نیز نگران از دست دادن شغل و‌ سرمایه‌های خود هستند، چرا که تبعات ناشی از بحران آبی استان بر کشاورزی و سایر مشاغل مربوط به آب نیز نفوذ کرده و اقتصاد و سرمایه مردم را نشانه گرفته است‌.

افت فشار، گل آلودی و شوری آب از مشکلات جدی مردم برخی مناطق در شهرستانهای خوزستان از جمله آبادان، خرمشهر و کرخه می‌باشد.
آبادانی که به دلیل موقعیت آبی خود، روزگاری به رونق و آبادانی شهرت داشت، اما اکنون در معضل تنش های آبی پیشتاز شهرهای خوزستان است‌.
از طرفی، سدسازی‌ و طرح‌های انتقال آب کارون، همچنین کم‌آب شدن این رودخانه، ورود آب خلیج‌فارس را به‌دنبال داشته و موجب شور شدن آب شرب آبادان و خرمشهر شده است، به طوریکه به گفته استاندار خوزستان شوری آب در تابستان امسال در پایین‌دست‌ کارون به ۴۰ هزار واحد رسیده که مشابه شوری اقیانوس است.

از سوی دیگر گرچه بحران آب شهر دهدز از توابع شهرستان دزپارت، در سال جاری حل شده، اما ده ها روستای این شهرستان علاوه بر نوبت‌بندی، از بی کیفتی آب لوله کشی نیز رنج می‌برند، به‌گونه‌ای که اهالی منطقه برای آشامیدن از آب چشمه‌های منطقه استفاده می‌کنند.

ایمان اسپرغم پژوهشگر آبادانی در گفتگو با خبرنگار آرمان بیلت بیان کرد: وضعیت آب در روستاهای اطراف آبادان و خرمشهر بسیار بد و بی کیفیت است، آن هم در روستاهایی که در حوالی رودخانه های اروند رود و بهمنشیر قرار گرفته اند‌.

وی افزود: به خاطر دبی کم آب رود بهمنشیر، آب شور خلیج فارس به این روخانه نفوذ کرده و روانه نهرها و اراضی کشاورزی می‌شود و نه تنها موجب از بین نخل ها و پوشش گیاهی این مناطق می‌شود، بلکه نابودی محصولات کشاورزی از جمله خرما را نیز به دنبال دارد، زیرا در حال حاضر خرمای آبادان ریز و نامرغوب شده و در نهایت با قیمتی پایین تر از حد استاندارد به فروش می‌رسد.

این پژوهشگر با اشاره به اینکه آب شرب مردم برخی از روستاها نیز شور و بدکیفیت شده است، گفت: حل تنش‌های آبی نیازمند راهکار جدی و بلند مدت است، در صورتیکه متولیان ما سعی دارند مشکل آب مردم را به صورت مسکنی و موقتی نظیر آبرسانی از طریق تانکر به مردم حل کنند.

اسپرغم با انتقاد از سطحی نگری ها در خصوص مشکلات کم‌آبی استان گفت: ساماندهی تنش‌های آبی استان نیازمند برنامه درازمدت‌ بوده و راهکارهای جدی تری را می‌طلبد.

به گفته وی تنش آبی حتی برای پالایشگاه آبادان نیز در حال تبدیل به یک بحران است، چرا که با شوری آب دستگاه های پالایشگاه نیز به سرعت آسیب می‌بیند و موجب از بین رفتن یک پروژه ملی ‌می‌شود‌.

مدیرعامل انجمن دیده بان جلگه سبز خوزستان در گفتگو با خبرنگار آرمان ملت بیان کرد: یکی از دلایل مهم بحران آبی استان، بی توجهی به تامین حقابه پایدار جلگه خوزستان و موضوعاتی پیرامون تمرکز حمکرانی آب بر توسعه کویر است، در این میان صنایع آب‌بر در استان های کویری ایجاد شده که به دنبال آن نیز با انتقال ناصحیح آب مواجه می‌شویم؛ زیرا پروژه ها یا مگا پروژه هایی تعریف می‌شود که آب را به سمت کویر متصل می‌کند‌ و مناطق کویری نیز به یک باره با حجم زیادی از آب مواجه می‌شوند، آنهم کویری که از دوران باستان برای دو متر مکعب آب، پل های بزرگی مثل سی و سه پل را طراحی کردند و روی این مقدار آب برنامه ریزی هایی می‌کردند تا بتواند زندگی خود را با این مقدار آب، پایدار کنند.

شبنم قنواتی اضافه کرد: اکنون ۲۰متر مکعب آب از جلگه خوزستان به کویر منتقل می‌شود؛ بخش زیادی از این آب را صرف صنایع و باقی‌مانده را نیز صرف توسعه فضای سبز و کشاورزی شان می‌کنند، آنهم کشاورزی که با شیوه سنتی باشد.

وی تصریح کرد: حقابه خوزستان ریز ریز گرفته شد تا در نهایت به وضعی فلاکت بار رسیده، به گونه ای که اهواز بعنوان مرکز استان به یک شهر کویری تبدیل شده است، زیرا فضای سبز این شهر به حدی کم شده که دیگر شهر مناسبی برای زیستن نیست؛
با وجودی که سرانه فضای سبز شهری اصفهان بیش از دو برابر متوسط کشوری است، اما سرانه فضای سبز شهری اهواز به ازای هر نفر، ۸متر مربع است، درصورتیکه طبق متوسط کشوری شهری قابل زیست است که فضای سبز آن ۲۵متر مربع به ازای هر فرد باشد.

به گفته این کارشناس محیط زیستی، میانگین فضای سبز در شهرهایی نظیر اهواز که صنایع در اطراف خود جای داده باید بیش از دو برابر میانگین کشوری باشد، اما به دلیل حمکرانی غلط آب، رفته رفته با کمبود شدید فضای سبز و به دنبال افزایش سرطان، کمبود تفریحات مواجه شده‌ایم.

قنواتی اضافه کرد: گذشته ۲۰میلیارد متر مکعب آب کارون راهی خوزستان می‌شد اما اکنون بنا به بررسی های میدانی که ما داشته‌ایم، حدود ۸۰ درصد از این حجم آب به کویر مرکزی انتقال‌ می‌شود، اما متولیان رقم دیگری اعلام می‌کنند.

وی گفت: در پایین دست کارون نیز بارگذاری های بالادست وجود دارد و یکی دیگر از دلایلی که موجب‌ شده آب به پایین دست نرسد، توسعه صنعت سد سازی بیش از توان رودهای استان است، زیرا به بهانه تولید برق از انرژی برق‌آبی سدهای بزرگی در استان احداث شده که همواره مورد مخالفت کارشناسان و فعالان محیط زیستی است، چرا که این سدها، تشت های تبخیری را در پشت سرخود بعنوان دریاچه پشت سر ایجاد می‌کنند، یعنی موجب تبخیر آبی می‌شود که می‌تواند صرف کشاورزی شده یا پای نخیلات برسد.
همچنین این تبخیر موجب ایجاد اثر گلخانه ای نیز می‌شود و در ارتفاعاتی که سد احداث شده، موجب از بین رفتن زودهنگام‌ ذخایر برفی می‌شود که می‌تواند با ذوب شدن به‌موقع، آب پایین دست را تامین کند.

مدیرعامل انجمن دیده‌ بان جلگه سبز خوزستان یادآور شد: یک نکته مهم دیگر، بی توجهی به آمایش سرزمین است،
زیرا در کشور ما طرح ها بر اساس آمایش سرزمین انجام نمی‌شود، بنابراین اگر آمایش سرزمین، یعنی پتناسیل هر بخشی از کشور در نظر گرفته می‌شد و توسعه بر مبنای آن پتانسیل انجام می‌شد اکنون چنین بحران هایی برای ما ایجاد نمی‌شد، چرا که تمام طرح های توسعه‌ای نیازمند آب هستند.

قنواتی افزود: شهرهای آبادان و خرمشهر در منتهی الیه های مسیرهای کارون قرار دارند و اکنون بر خلاف دهه‌ها و سالیان گذشته با کم آبی شدید مواجه هستند و این کم‌آبی ها موجب نابودی آمار قابل چشم‌گیری نخل ها در این مناطق شده است.

وی با اشاره به اینکه ۳۰درصد از آبی که به شهرستان های آبادان و خرمشهر می‌رسد، فاضلاب است، گفت: دبی آبی که بین آبادان، خرمشهر و جزیره مینو تقسیم‌ می‌شود، در دهه های گذشته هزار و صدمتر مکعب بر ثانیه بوده و حتی در بی آبی ها به ۶۰۰متر مکعب بر ثانیه می‌رسید، اما اکنون برخلاف گذشته به شدت پایین آمده و تنش‌های آبی جدی را به‌ وجود آورده است‌.
بنابراین برای تامین آب این شهرها، طرحی تحت عنوان طرح انتقال آب غدیر برنامه ریزی شد؛ این طرح قرار بود آب شیرین را از پشت سد کرخه به آبادان و خرمشهر منتقل کند و اولویت آن نیز تامین آب شرب مردم بود نه تامین حقابه محیط زیست،
اما پس از مدتی شکست خورد و اجرای طرح به سمت دز سوق داده شد.

این فعال محیط زیست یادآور شد: با‌ حکمرانی نادرست آب، تمدنی بادکنکی در کویر مرکزی ایجاد شد، زیرا آب به استان های کویری منتقل شد و به دنبال آن جمعیت این مناطق نیز افزایش یافت، در حال حاضر اصفهان با وجود موقعیت کویری اما یکی از شهرهای مهاجر پذیر کشور است
اما خوزستان بعنوان یک جلگه، مهاجر
فرست ترین استان کشور است، بنابراین
شاید خنده دار باشد که در ایران باستان تمدن ها در کنار آب ها تشکیل می شد، اما اکنون مردم از کنار آب مهاجر کرده و به سمت کویر می‌روند. بنابراین با حمکرانی نادرست آب و با ادامه این وضعیت، جلگه جنوبی کشور رفته رفته به یک کویر کم جمعیت تبدیل می‌شود؛ غافل از آنکه این سیل جمعیت در کویر مرکزی می‌تواند با تلنگری از بین برود.

قنواتی با اشاره به اینکه سدسازی و انتقال آب هر دو کمر شکن هستند، افزود: استان خوزستان دیگر تحمل احداث سد های بزرگ را ندارند و به جای آن باید سمت پروژه‌های علاج بخشی رفت؛ از طرفی دیگر طرح های انتقال آب نیز باید هرچه سریعتر تعطیل شوند.

مدیرعامل سابق شرکت آب و فاضلاب خوزستان نیز که دیروز در اقدامی عجیب توسط استاندار خوزستان تودیع شد، در گفت‌وگو با خبرنگار آرمان ملت به موضوع وضعیت آبی استان پرداخت و اقدامات انجام‌شده برای مدیریت تنش‌های آبی را تشریح کرد.

صابر علیدادی اعلام کرد: استان خوزستان دارای ۸۴ شهر و ۴۳۰۰ روستا است که از این تعداد، ۳۱۰۰ روستا تحت پوشش خدمات آب و فاضلاب قرار دارند. مناطق اندیکا، هندیجان، بخشی از شادگان، حاشیه اهواز و امیدیه نیز با تنش آبی دست‌وپنجه نرم می‌کنند که با تدابیر و برنامه ریزی توانسته‌ایم تنش آبی در خوزستان را کنترل و مدیریت کنیم.

وی افزود: با برنامه زمان بندی شده ای که در استان داشته‌ایم، با وجود خشکسالی که امسال در کشور وجود دارد ما در وضعیت بهتری نسبت به دیگر استان ها هستیم و برنامه زمان بندی مناسبی تدوین و ارائه شده است که طبق همان برنامه در حال کار می‌باشیم.

مدیر عامل سابق شرکت آب و فاضلاب استان خوزستان گفت: امسال در شهرستان آبادان که در سال های گذشته در شهر نیز تنش وجود داشت، با اجرای پروژه های کوتاه مدت توانسته ایم تا این لحظه تنش در این شهرستان را کنترل کنیم.

علیدادی اضافه کرد: کاهش منابع آبی ناشی از خشکسالی‌های پیاپی، افت کیفیت آب رودخانه‌ها به دلیل افزایش آلاینده‌ها، تأثیر جزر و مد دریا و افزایش شوری آب، به‌ویژه در مناطق جنوبی استان و فرسودگی بخشی از شبکه‌های آبرسانی و نیاز به نوسازی زیرساخت‌ها از مهمترین دلایل تنش آبی است که اقدامات قابل توجهی در یک سال گذشته برای عبور از تنش آبی در خوزستان انجام شده و الگوی آن را می‌توان تامین آب شهرستان دهدز و ۳۸ روستا از دریاچه سد کارون سه دانست که برای اولین بار در کشور توسط متخصصان شرکت آب و فاضلاب خوزستان انجام شده است

وی با اشاره به برنامه‌های اجراشده از سال گذشته تاکنون بیان کرد: بازسازی و اصلاح ۳۶۰ کیلومتر از شبکه توزیع آب، توسعه و بهینه‌سازی ۳۵۰ کیلومتر خطوط انتقال آب، بهسازی تصفیه‌خانه شماره ۲ اهواز، راه‌اندازی آب‌شیرین‌کن‌های جدید در آبادان و ماهشهر ماهشهر،حفر و تجهیز ۲۵ حلقه چاه آب شرب در شهرهای شوش، کرخه، دزفول، اندیمشک، ایذه و شوشتر، همچنین استقرار ۱۰۰ تانکر سیار برای آبرسانی به مناطق بحرانی، از جمله ۴۰ تانکر در آبادان و ۱۵ تانکر در ایذه از مهمترین اقدامات مقابله با تنش آبی خوزستان بود که انجام شده است.

مدیر عامل سابق شرکت آب و فاضلاب استان خوزستان پیش‌بینی کرد که تنش آبی در برخی مناطق تا پایان فصل گرم سال ادامه خواهد داشت، اما با اقدامات انجام‌شده، شدت این چالش‌ها کاهش یافته است.

علیدادی به بهبود نسبی وضعیت آب شرب در آبادان و خرمشهر اشاره کرد و گفت: با وجود افزایش شوری آب رودخانه‌های کارون و بهمنشیر، اختلاط منابع آبی از طریق طرح غدیر، توانسته بخشی از نیاز این دو شهر را تأمین کند و افتتاح بزرگترین آب شیرین کن خوزستان در تامین آب آبادان بسیار حائز اهمیت بود.

علیدادی در خصوص مشکلات آهودشت تصریح کرد: مشکلات آبی بخش آهودشت در شهرستان کرخه که از تاسیسات موسوم به «خلیفه‌حیدر» تامین می‌شود نیز مربوط به وضعیت برق می‌باشد.

وی موضوعات مربوط به آب را یک مقوله چندوجهی و میان بخشی دانسته که مستلزم همگرایی و همراهی سایر دستگاهای مرتبط می‌باشند، همچنین صرفه جویی و استفاده بهینه مشترکین بخش آب است را ضروری عنوان کرد.

علیدادی یادآور شد: در روستاها شبکه‌ای برای تامین آب احشام سبک و سنگین، دامداری ها، باغات و درختان ندارد و بیشتر از آب لوله‌کشی برای این مصارف استفاده می‌شود، همچنین تامین و توزیع تعداد زیادی از روستاها زیر نظر آبفا نمی باشد که تلاش دوچندان نهادهای مسئول در این بخش را می طلبد.

به گزارش آرمان ملت، مسئله کم‌آبی در خوزستان بیش از دو دهه به یکی از مشکلات اساسی مردم این استان تبدیل شده و علت آن نیز جدای از مسئله خشکسالی، حاصل ضعف مدیریتی و حکمرانی های نادرست آبی در استان و کشور می‌باشد، چرا که سدسازی،انتقال آب به‌ویژه به مناطق کویری، نادیده گرفتن حقابه مردم و کشاورزان این استان همگی حاصل یک مدیریت نادرست بوده که ضعف و کمکاری متولیان را انکار ناپذیر کرده است، بنابراین امروزه مدیریت منابع آبی نیازمند اهمیت دو چندانی است و ضروری است که متولیان در راستا رفع بحران های آبی این استان یک سیستم مدیریت جامع یکپارچه ای ایجاد کنند و علاوه بر توجه به تصفیه فاضلاب و مدیریت آب در بحث کشاورزی، سد سازی و طرح انتقال آب را نیز تا زمان پرداخت حقابه خوزستان متوقف کنند.

همچنین در بحث کشاورزان نیز باید به توسعه روش های آبیاری‌ نوین،
بررسی کشت‌های متناسب با خشکسالی، اصلاح و توجه به الگوی کشت از جمله
راهکارهایی است که می‌تواند به کاهش فشار بر منابع آبی کمک کند.